3 maja, czyli jak Polska wymyśliła nowoczesną Europę

Holandia

Dziś Święto Konstytucji 3 Maja. Ale czy wiesz, że ten dokument uchwalony 234 lata temu był czymś absolutnie wyjątkowym w skali całej Europy?

Konstytucja 3 maja była pierwszą w Europie i drugą na świecie spisaną konstytucją, po konstytucji amerykańskiej z 1787 roku. Francja, która kojarzy się dziś z rewolucją i prawami człowieka, swoją pierwszą konstytucję uchwaliła dopiero kilka miesięcy później. Polska była pierwsza.

Kraj na skraju przepaści

Żeby zrozumieć, dlaczego konstytucja była tak pilnie potrzebna, wystarczy jedno słowo: liberum veto. Każdy pojedynczy poseł mógł jednym sprzeciwem zablokować cały sejm i unieważnić wszystkie jego uchwały. System ten był tak wygodny dla sąsiadów Polski, że Rosja, Prusy i Austria aktywnie go wspierały, opłacając posłów, którzy sabotowali obrady.

Konstytucja znosiła liberum veto, wolną elekcję i konfederacje, wprowadzała trójpodział władzy i przekształcała państwo w monarchię konstytucyjną. To był prawdziwy przełom.

Spryt, timing i siedem godzin debaty

Samo uchwalenie konstytucji wymagało sprytu. Datę głosowania wyznaczono tuż po Wielkanocy, gdy wielu przeciwników wciąż przebywało poza Warszawą. Gdy reformatorzy dowiedzieli się, że rosyjski ambasador knuje z opozycją, przyspieszyli działania.

Rankiem 3 maja posłom odczytano depesze wskazujące, że Polsce grozi kolejny rozbiór. Po siedmiu godzinach burzliwych obrad, w których emocje sięgały zenitu, król Stanisław August Poniatowski złożył przysięgę. Konstytucja została przyjęta.

14 miesięcy chwały i 123 lata nadziei

Konstytucja obowiązywała zaledwie 14 miesięcy. Rosja i jej sojusznicy szybko zareagowali, a kilka lat później Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata. Przez cały ten czas Konstytucja 3 maja była symbolem i dowodem, że nowoczesne państwo było możliwe.

Świętowanie 3 maja było zakazane w czasach zaborów, podczas II wojny światowej i przez większość okresu PRL. Mimo to Polacy świętowali. Od 1989 roku jest to ponownie jedno z najważniejszych świąt narodowych, a od 2007 roku obchodzone jest również na Litwie jako wspólne dziedzictwo.

03.05.2026 Niedziela.NL // fot. Shutterstock, Inc.